Dieser Artikel behandelt die wichtigsten Aspekte der Staubexplosionsgefahr wie:

  • Gesetzgebung
  • Zündung
  • Gefahrenzonenklassifizierung
  • Belüftung - Entfernen von Staubschichten
  • Abmessungen der Gefahrenzone

Die Experten von Dinnissen Process Technology stehen Ihnen für all Ihre Fragen zur Verfügung:

Nehmen Sie Kontakt auf Juul Jenneskens 077 467 3555


Gesetzgebung

Es gibt viele Unternehmen, die mit brennbaren festen Stoffen arbeiten, wie zum Beispiel Pellets und Pulver. Beim Verarbeiten oder Transportieren dieser Stoffe wird oft Staub freigesetzt. Dies sind Partikel mit einer Größe von weniger als 0,5 mm. Bei der Freisetzung von Staub muss auf die Verhinderung von Bränden und Staubexplosionen geachtet werden. Die Verhinderung dieser Ereignisse besteht darin, sicherzustellen, dass der brennbare Stoff nicht mit Luft in Kontakt kommt. Falls dies nicht möglich ist oder der brennbare Stoff doch mit Luft vermischt wird, muss sichergestellt werden, dass keine Zündquelle vorhanden ist, die eine Entzündung und/oder Explosion auslösen kann.

In den Niederlanden gibt es die ARBO-Vorschriften, die Regeln zur Sicherheit am Arbeitsplatz sowie für die Maschinen und Anlagen auf diesem Arbeitsplatz festlegen. Falls eine explosive Atmosphäre auftreten kann, gilt Artikel 7 der Richtlinie 1999/92/EG aus dem ARBO-Gesetz. Dieser Artikel schreibt vor, dass der Arbeitgeber eine Gefährdungszonenklassifikation festlegen muss.

Handelt es sich um eine Situation mit brennbaren Gasen und somit die Gefahr einer Gasexplosion, gilt die Praxisrichtlinie NPR 7910-1. Für Situationen, in denen die Gefahr einer Staubexplosion besteht, gilt die Praxisrichtlinie NPR 7910-2. Diese Praxisrichtlinie leitet sich aus der Norm NEN-EN-IEC 60079-10-2 ab, die die Verpflichtung zur Erstellung einer Gefährdungszonenklassifikation vorschreibt, wenn im Unternehmen die Gefahr einer Staubexplosion besteht.

Zündung

Ein brennbarer Stoff, der aus feinen Partikeln besteht, wie zum Beispiel Mehl, Zucker oder Kohlenstaub, kann sich aufwirbeln und mit der Luft vermischen. Es entsteht eine nebelähnliche Staubwolke, die explosiv sein kann. Manchmal handelt es sich auch um ein hybrides Gemisch. In diesem Fall hat sich die Staubwolke mit einem brennbaren Gas vermischt. Hybride Gemische sind besonders gefährlich. Sie können bereits bei niedrigen Konzentrationen explodieren. Hybride Gemische sind zudem leicht entzündlich und die Reaktion ist oft sehr heftig. Ein Beispiel ist Sojabohnestaub, bei dem der Sojabohnestaub mit Hexan vermischt wird, das aus der Soja freigesetzt wird.

Wenn eine Staubwolke entsteht, beispielsweise beim Entladen von Schüttgut, vermischt sich der Staub mit der Luft. Das Staub-Luft-Gemisch kann entzündet werden und eine Staubexplosion verursachen. Die Druckwelle, die aus dieser Explosion entsteht, lässt oft noch mehr Staub aufwirbeln, der wiederum mit der Luft vermischt wird. Dies kann dann zu einer sogenannten „sekundären“ Druckwelle führen. Die sekundäre Druckwelle ist oft noch stärker als die „primäre“ Explosion. Dieser Mechanismus kann mehrmals hintereinander auftreten.

Durch die Staubexplosion kann auch ein Brand im Staub entstehen, der nicht an der Explosion teilgenommen hat oder im Material, aus dem der Staub stammt.

Um eine Staubwolke zu entzünden, ist mindestens eine bestimmte Energiemenge erforderlich. Dies wird als minimale Zündenergie bezeichnet. Eine Staubwolke kann entzündet werden, wenn sie mit einer heißen Oberfläche in Kontakt kommt. Die niedrigste Temperatur einer vertikal stehenden Oberfläche, um eine Staubwolke zu entzünden, wird als minimale Zündungstemperatur bezeichnet.

Für die Verbrennung von brennbaren Stoffen ist Sauerstoff erforderlich. Normalerweise wird dieser Sauerstoff aus der Luft entnommen. Unter einer bestimmten Menge an Staub ist es nicht möglich, das Staub-Luft-Gemisch zu entzünden. Das Gemisch ist dann zu mager. Diese Grenze wird als „untere Explosionsgrenze“ bezeichnet, auch Low Explosion Level (LEL) genannt, mit der Einheit g/m³. Für viele organische Stoffe liegt diese untere Explosionsgrenze im Bereich von 50 g/m³ bis 100 g/m³. Wenn der genaue Wert nicht bekannt ist, geht man oft davon aus, dass Explosionsgefahr bei einem LEL von über 20 g/m³ besteht.

Wenn sich eine Staubschicht auf einer warmen Oberfläche absetzt, kann eine Zündung auch bei einer deutlich niedrigeren Temperatur als der LEL stattfinden. Die niedrigste Temperatur, bei der dies möglich ist, wird als Glimmtemperatur bezeichnet. Diese Glimmtemperatur wird für eine 5 mm dicke Staubschicht auf einer warmen Platte festgelegt. Eine dickere Staubschicht kann bei noch niedrigeren Temperaturen entzündet werden. Vor dem Glimmen kann auch Schwelbrand in einer Staubschicht auftreten. Dies führt dazu, dass die Temperatur in der Staubschicht steigt und die Glimmtemperatur und/oder der LEL schneller erreicht werden.

Theoretisch ist es auch möglich, dass das Staub-Luft-Gemisch zu viel brennbaren Staub enthält. In diesem Fall handelt es sich um ein zu reiches Gemisch. Dies wird auch als Ultimate Explosion Level (UEL) bezeichnet. Über der UEL würde eigentlich keine Explosion mehr auftreten, aber da Staub-Luft-Gemische im Allgemeinen nicht homogen sind, gibt es in der Staubwolke oft Bereiche, die unter der UEL-Grenze liegen. In diesen Bereichen kann dann doch eine Explosion auftreten.

Brand, Glimmen und Schwelbrand sind indirekte Ursachen für eine Zündung und eine Explosion. Elektrische Ströme, elektrostatische Aufladung und mechanische Mechanismen können Funken verursachen, die direkt ein Staub-Luft-Gemisch zur Explosion bringen. Die relevantesten Zündquellen für Staubexplosionen sind heiße Oberflächen, Flammen, Selbstentzündung, mechanische Funken, Schweißfunken, elektrische Installationen und statische Elektrizität.

Im Hinblick auf die Explosivität hat ein Gas-Luft-Gemisch andere Eigenschaften als ein Staub-Luft-Gemisch. Ein Gas-Luft-Gemisch mischt sich besser und ist homogener als ein Staub-Luft-Gemisch. Bestimmend für die Zündung eines Gas-Luft-Gemisches sind der Durchfluss des brennbaren Gases, die Dichte des Gases und die vorhandene Belüftung. Ein Staub-Luft-Gemisch kann nur dann explosiv werden, wenn es turbulent mit der Luft vermischt wird. Außerdem stellt eine Staubschicht eine latente Gefahr dar. Zu einem „beliebigen“ Zeitpunkt kann der Staub aufwirbeln und eine explosive Staubwolke bilden.

Stofexplosiegevaar_Ontbrandingsexplosie.jpg

Verpuffungsexplosion

Stofexplosie_Smeulingsgevaar_2e plaatje.jpg

Schwelbrandgefahr

Das Prinzip hinter dem Tap-Density-Tester ist das Hausner-Verhältnis. Dabei wird davon ausgegangen, dass stark kohäsive Pulver auch starke gegenseitige Anziehungskräfte besitzen. Diese helfen, die Schwerkraft zu überwinden, sodass die Partikel sich selbst in leeren Räumen stützen können

Gevarenzone-indeling 

In bedrijven waar er explosiegevaar is als gevolg van stofwolken, is een gevarenzone-indeling verplicht. Via onderstaand stappenplan kan deze indeling worden vastgesteld.

Stap 1:  Vaststellen of gevarenzone-indeling nodig is. Dit is afhankelijk van de vraag of er brandbaar stof aanwezig is, of het de binnenzijde van een apparaat betreft en of er meer stof aanwezig is dan de onderste explosiegrens.

Stap 2:  Bepaling wat de aard van de gevarenzone is. Er moet antwoord gegeven worden op de vragen “Wat is de aard van de gevarenbronnen?, “Is er plaatselijke afzuiging?”, “Kan er een stoflaag ontstaan?” en “Wordt de stoflaag door schoonhouden verwijderd?”

Stap 3:  Bepaling wat de afmeting van de zone is. Van belang is of het stof migreert, op welke wijze het stof zich verspreidt en of de stoflaag door regelmatig schoonmaken steeds verwijderd wordt. 

Het indelen is alleen dan zinvol en verplicht indien er meer dan de minimale hoeveelheid brandbare stof aanwezig is of vrij kan komen. Indien er binnen een apparaat minder dan 0,1 kg stof (met een deeltjesgrootte kleiner dan 0,1 mm) en minder dan 1 kg brandbaar stof (met een deeltjesgrootte tussen de 0,1 mm en 0,5 mm) aanwezig is, hoeft er geen gevarenzone-indeling gemaakt te worden. Dit geldt ook voor stof in een gebouw, indien er in dat geval minder dan 50 kg brandbaar stof (met een deeltjesgrootte kleiner dan 0,1 mm) en minder dan 500 kg brandbaar stof (met een deeltjesgrootte tussen de 0,1 mm en 0,5 mm) aanwezig is.

De klasse van een zone wordt bepaald door de aard van de gevarenbronnen, De aard wordt bepaald door de frequentie en duur van de explosieve omstandigheden, de aard van de stoflagen wat gelijk staat aan de frequentie en duur van de aanwezigheid ervan, de plaatselijke ventilatieomstandigheden en de mate van schoonhouden. 

Vaker wordt deel van het proces voorzien van een stofomhulling. Vanuit de stofomhulling ontsnapt er geen stof waardoor de overige procesdelen stofvrij blijven. De stofomhulling moet een veilige grens vormen waarbuiten de gevaren beperkt blijven.

Er zijn diverse soorten gevarenbronnen die van invloed zijn op de gevarenzone-indeling. De indeling is allereerst afhankelijk van de frequentie en de tijdsduur dat stof-lucht-mengsels aanwezig kunnen zijn:

  • Continue vorming van stofwolk: de stofwolk is voortdurend of meer dan 10% van de bedrijfstijd aanwezig. Dit geldt allereerst voor plaatsen binnen de stofomhulling. Voorbeelden zijn cyclonen, mengmachines, mixers, stofafzuigers, transportsystemen voor poeders.
  • Primaire gevarenbron: de stofwolk is gedurende 0,1 tot 10% van de bedrijfstijd aanwezig. Dit geldt met name voor gebieden direct buiten de stofomhulling, bijvoorbeeld op plaatsen waar stof zich kan ophopen of in de nabijheid van zakken-vulinstallaties.
  • Secundaire gevarenbron: de stofwolk is minder dan 0,1% van de bedrijfstijd aanwezig. Als voorbeeld kunnen dienen de gebieden waar zakken met poedervormige producten worden opgeslagen en de gebieden waar incidenteel een mangat wordt geopend waaruit stof kan ontsnappen.

Als tweede uitgangspunt voor de gevarenzone-indeling is het vaststellen of het mogelijk is dat er zich stoflagen kunnen vormen. In principe kan er slechts minimaal gevaar ontstaan indien er regelmatig wordt schoongemaakt. Indien schoonmaken en verwijderen van stoflagen ondergebracht is in installatiebeheer en onderhoudsplannen, kunnen er alleen secundaire stofexplosies ontstaan.

Ventileren - verwijderen van stoflagen

Door goed te ventileren is het mogelijk vrijkomend stof te verwijderen. Uiteraard dient ventilatie vooral daar actief te zijn waar stofwolken kunnen komen. Om die reden wordt dit in de norm kunstmatige plaatselijke ventilatie genoemd. Met betrekking tot ventilatie wordt het volgende onderscheid gemaakt:

  • Voldoende: het uitvallen van de ventilatie wordt automatisch gesignaleerd. Daarna vindt zo spoedig mogelijk herstel plaats.
  • Goed: ventilatie wordt gewaarborgd door een dubbele uitvoering ervan.
  • Goed met absolute waarborgen: ventilatie wordt gewaarborgd door een dubbele uitvoering ervan + de voorziening van een onafhankelijke energievoorziening.

Bij de gevarenzone-indeling van een gasexplosiegevaar wordt het begrip ‘groot gebouw’ gebruikt. Voor de gevarenzone-indeling voor stofexplosiegevaar is dit begrip niet van toepassing. Wanneer men spreekt over de ventilatiecondities van een gebouw, wordt een ‘gesloten gebouw’ bedoelt. 

Stoflagen zullen in het algemeen niet door een ventilatiesysteem verwijderd worden. Daarvoor is regelmatig schoonhouden noodzakelijk. De frequentie dient zo hoog te zijn dat er nooit een stoflaagdikte van meer dan 0,1 mm kan ontstaan. Bij voorkeur dienen stoflagen met vochtig poetsmateriaal verwijderd te worden. Harde bezems en perslucht worden niet gebruikt bij het schoonmaken. Indien er gebruik gemaakt wordt van stofzuiginstallaties, moeten dat centrale installaties zijn die voorzien zijn van elektrostatisch geleidende slangen en mondstukken. 

Ook met betrekking tot het verwijderen van stoflagen en het schoon huishouden zijn er drie niveaus gedefinieerd:

  • Goed: de dikte en daarmee de duur van de stoflagen worden op een verwaarloosbaar niveau gehouden.
  • Voldoende: Stoflagen zijn niet verwaarloosbaar maar wel van korte duur (minder dan 8 uur).
  • Slecht: stoflagen zijn niet verwaarloosbaar en niet van korte duur (meer dan 8 uur).
Stofexplosie_Industriele luchtventilatie.jpg

Industrielle Luftbelüftung

Afmetingen van de gevarenzone

De aard van het stof, de grootte van de gevarenbron en de aanwezigheid van een stoflaag zijn bepalend voor de afmeting van een gevarenzone. De vorm van een stofwolk wordt onder andere bepaald door de soort stofdeeltjes. Er ontstaat bijvoorbeeld een conusvormige wolk indien deze bestaat uit relatief zware stofdeeltjes of deeltjes met een hoge dichtheid. Deze zakken snel omlaag en veroorzaken daardoor de vorm van een conus. Ook bepalend voor de vorm van de gevarenzone zijn de dichtheid van het stof en het (fysisch bepaalde) stuifgedrag.

Eerder is aangegeven dat een stofwolk op verschillende manieren kan ontstaan. Zowel tijdens het ontstaan als daarna kunnen de vorm en de grootte van een stofwolk snel veranderen. Een stofwolk verandert door het naar beneden wegzakken van het stof maar ook door luchtverplaatsingen. Indien het zicht in een stofwolk minder dan 1 m is, definieert men dat als een explosieve stofwolk.

Aangezien stofwolken vaak een conusvormige vorm hebben, worden ze vaak gekarakteriseerd met de middellijn van de basis van de conus. Als men in de praktijk de grootte van een stofwolk wil bepalen, wordt de afgezette stoflaag opgemeten die een goede indicatie vormt voor de basis van de conus. 

De kleine stofdeeltjes in stofwolken en de deeltjes met een kleinere dichtheid vallen minder snel naar beneden en kunnen zich zelfs door het gehele gebouw verspreiden en overal stoflagen vormen. Ook drukverschillen zorgen er voor dat er stofafzetting zal ontstaan in de richting waar de stofwolk zich beweegt. Dit alles betekent dat in gesloten gebouwen de gehele ruimte in zones moet worden ingedeeld. Het bepalen van de afmetingen van een stofwolk kan via berekeningen en/of door praktijkmetingen. Vaak is het bij machines en installaties niet mogelijk de precieze plaats aan te wijzen waar stof kan vrijkomen. Om die reden is het in dat geval aan te bevelen om de installatie in zijn geheel als gevarenbron te definiëren. 

Gevarenzones zijn ingedeeld in drie klassen. Zoneklasse 20 betreft een gebied waarin continu een stofwolk aanwezig is, zoneklasse 21 wordt veroorzaakt door een primaire stofwolk en zoneklasse 22 door een secundaire stofwolk. Het plaatsen van een kunstmatige ventilatie kan de indeling van de gevarenzone veranderen. Zo kan in tegenstelling met het bovenstaande een gebied met een continue stofwolk leiden tot indeling in zone 21 indien een goede ventilatie aanwezig is. De indeling in zone 21 kan onder de voorwaarde van een goede ventilatie leiden tot een herindeling in zone 22. Een indeling in zone 22 kan zelfs leiden tot de kwalificatie Niet Gevaarlijk Gebied (NGG). Ook schoon huishouden is van invloed op de zone-indeling. Bij verwaarloosbare stoflagen en een goed uitvoeringsniveau van schoon huishouden, leidt dit tot de kwalificatie NGG. Op voldoende wijze schoonhouden zorgt in het geval van niet verwaarloosbare stoflagen voor de indeling in zoneklasse 22. Een slecht uitvoeringsniveau resulteert in dit geval in de indeling in zoneklasse 21.

Juul Jenneskens

Name: Juul Jenneskens
Berater

Nehmen Sie gerne Kontakt auf, wenn Sie Fragen zu diesem Thema haben. Gemeinsam mit meinen Kollegen stehe ich bereit, um Ihnen weiterzuhelfen!

Nehmen Sie Kontakt auf Juul Jenneskens 077 467 3555 [email protected]

Möchten Sie gerne direkt einen Kundenberater sprechen?